دیدگاه

الجزیره: یک سازمان، دو پیام

♦ نوشته دیوید پولاک | چهارشنبه, ۲۷م مهر, ۱۳۹۰

امتیاز بدهید
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 4.0/5 (4 votes cast)

یادداشت مترجم: شبکه الجزیره نقش مهمی در پوشش اخبار بهار عربی داشته و دارد، یادداشت پیش رو منتشرشده در وبسایت واشنگتن انستیتو مروری کوتاه اما دقیق بر ویژگیها و نقش دوگانه شبکه الجزیره در منطقه خاورمیانه می اندازد. نویسنده بر دو چهره عربی و انگلیسی الجزیره انگشت نهاده و تفاوتهای آنها را نشان می دهد. واشنگتن انستیتو از معتبرترین مراکز تحقیقاتی در حوزه خاورمیانه است. این مقاله جز آنکه اطلاعات ارزنده ای درباره الجزیره به خواننده می دهد از این جهت انتخاب شده است که به محدودیتها و تواناییهای یک شبکه موثر تلویزیونی دولتی در رابطه با قیامهای مردمی در کشورهای دیگر می پردازد، مسئله ای که جامعه ایران چند سالی است با آن مواجه است، بدین معنا که شبکه های تلویزیونی بی بی سی و صدای آمریکا موثرترین شبکه های تلویزیونی سیاسی و خبری (بجز صدا و سیمای ایران) در ایران که نقش مهمی در شکل دهی افکار عمومی دارند هر یک به نحوی، بیشتر یا کمتر، در کنترل نظامهای سیاسی حاکم بر کشورهای متبوع خود هستند. وضعیتی که کم و بیش شباهتهایی با وضعیت الجزیره دارد، این مقاله هم می تواند دریچه ای باشد برای فهم بهتر رفتار شبکه هایی با چنین خصوصیاتی و هم نمونه ای برای مطالعه رفتار اینگونه شبکه ها.

مقامات بلندپایه آمریکا در حال حاضر الجزیره، شبکه خبری متعلق به قطر، را ستایش می‌کنند؛ شبکه ای که به دو زبان انگلیسی و عربی برنامه پخش می‌کند. الجزیره، که توسط هیچ شبکه تلویزیون کابلی در ایالات متحده پخش نمی شود و تنها به طور محلی در چند شهر پخش می‌شود، با تکیه بر وبسایت انگلیسی زبانش، مخاطبان فراوانی را در آمریکا جذب کرده است. مسئله این است که محتوای سایت انگلیسی الجزیره اساسا با نسخه عربی آن تفاوت می‌کند. به عنوان نمونه: در حالی که الجزیره تصویر جدیدی از قهرمان آزادی و اصلاحات در عرصه رسانه از خود ارائه می‌دهد، یکی از محبوب‌ترین برنامه‌های تلویزیون عربی آن برنامه واعظ بنیادگرای اخوان المسلمین، شیخ یوسف القرضاوی است که پوزخندهای تحقیرآمیزش با آمریکاستیزی و یهودستیزی زهرآگین و حمایت از سانسور پیام‌های «ضد اسلامی» همراه است. این نمونه به این معنا نیست که الجزیره انگلیسی بدون اشتباه ست یا الجزیره عربی کاملا خطاکار است؛ موضوع این است که پیام‌ها در دو شبکه اغلب متفاوت هستند.

تغییر رویکرد و نفوذ روز افزون
الجزیره در صدد آن است که چهره غالباً آمریکاستیزی را که در دوران جنگ عراق از خود ارائه می‌کرد، اصلاح کند، و در تکاپو است تا اتهام تمایل به اسلام گرایی رادیکال را که ناشی از انعکاس همیشگی پیام های اسامه بن لادن، ایمن الظواهری، حماس، حزب الله، و سایر افراط گرایان است، از خود بزداید. اکنون این شبکه خبری به طوری گزینشی، گزارشات انتقادآمیز از دیکتاتور‌ها و دستگاه‌های امنیتیشان را پخش می کند. در نتیجه، دفا‌تر الجزیره از قاهره تا صنعا مورد هجوم قرار گرفتند، در حالی که کارکنان و گزارشگرانش مورد تعرض قرار گرفته، بازداشت و ربوده شدند، یا بد‌تر از آن یک فیلم بردار الجزیره که توسط نیروهای طرفدار قذافی در لیبی کشته شد. بنا بر گزارش‌ها، بازدید آنلاین الجزیره انگلیسی زبان به سرعت افزایش یافته است. در ۲۳ فوریه، الجزیره خبری را منتشر کرد که اعلام می‌کرد مدیران کامکست (Comcast)- بزرگ‌ترین کمپانی اجرایی تلویزیون‌های کابلی در ایالات متحده) بیش از ۱۳۰۰۰ نامه از آمریکایی‌ها دریافت کردند که خواهان دسترسی به شبکه الجزیره هستند، و بیش از ۴۰۰۰۰ ایمیل هم همین درخواست را مطرح کرده اند. نتیجه این کمپین سلسله ای از مذاکرات مداوم با کامکست و تایم وارنر (Time Warner) شده است.
در واشنگتن، وزیر امور خارجه، هیلاری کلینتون هفته پیش ادعا کرد که شبکه الجزیره «رهبری بوده که عملا اذهان مردم را تغییر داده… و به راستی موثر بوده. در واقع، بینندگان الجزیره در ایالت متحده در حال افزایش است چون که اخبار واقعی را منعکس می‌کند.» طی نشست ۲۱ آوریل سران حزب دموکرات، پرزیدنت اوباما در مقابل میکروفون در برنامه‌ای زنده به ستایش از حکمران قطری شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی پرداخت. پرزیدنت اوباما در‌‌ همان روز با شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی ملاقاتی داشت. وی کسی است که از درآمدهای عظیم گاز طبیعی امارات استفاده کرده و میلیون‌ها دلار به الجزیره داده است. پرزیدنت وی را «مردی نسبتا تاثیرگذار توصیف کرد. فردی که حامی و پیش برنده بزرگ دموکراسی در تمام خاورمیانه است. اصلاحات، اصلاحات، اصلاحات… چیزی است که در الجزیره شاهد آن هستید. اکنون، آل ثانی خودش به طور قابل توجهی اصلاحاتی انجام نمی‌دهد… هیچ حرکت چشمگیری به سمت دموکراسی در قطر وجود ندارد. اما می‌دانید که بخشی از این موضوع به درآمد سرانه قطر باز می‌گردد. این امر بسیاری از تضاد‌ها را تعدیل خواهد کرد.»
بااینحال سابقه اصلاح طلبی الجزیره مورد بررسی بیشتر قرار نگرفته است. نخست وزیر قطر شیخ حمد بن جاسم آل ثانی یک بار (در سندی که توسط ویکی لیکس منتشر شد) تاکید کرد که «توانایی شبکه الجزیره در تحت تاثیر قرار دادن افکار عمومی منشا بخش مهمی از نفوذ قطر است.» به علاوه این سند به این موضوع اشاره داشت که شبکه الجزیره خواهان سازگاری اخبارش با ملاحظات سیاسی است. از این منظر، شبکه الجزیره بیشتر از اینکه استانداردهای روزنامه نگارانه را رعایت کند به دنبال تحریک علیه وضع موجود است که ماحصل منافع سیاسی کشور قطر است.

محتوای شبکه انگلیسی در مقابل شبکه عربی
الجزیره انگلیسی زبان باید از بسیاری جهات نقطه مقابل شبکه عربی در نظر گرفته شود. وقتی که وبسایت عربی منافع منطقه‌ای قطر را منعکس می‌کند، سایت انگلیسی رویکرد بین المللی تری در گزارش‌هایش دارد. علاوه بر این، الجزیره انگلیسی به طور متعادل تری در مورد بسیاری از موضوعات همچون دستمزد پایین، شرایط نامناسب کار، تضاد طبقاتی، فمنیستها و سایر گروه‌های اقلیت در خاورمیانه گزارش می‌دهد در حالی که این عناوین در سایت عربی وجود ندارند.
در مقابل، الجزیره عربی آزادی کمتری نسبت به سایت انگلیسی برای گزارش دهی پیشرفت‌های منطقه‌ای از جمله قطر دارد. انتقادات کمتری از دوحه در شبکه عربی مطرح می‌شود؛ زمانی را به یاد آورید که هیچ پوشش خبری در شبکه عربی در مورد اظهارات دولت در مورد نظرات ضدایرانی که ویکی لیکس افشا کرد صورت نگرفت. شرایط و اوضاع سیاسی منطقه از دیگر موضوعاتی هستند که الجزیره عربی گاه گاه پوشش می‌دهد، البته این پوشش دهی خبری نیز گاهی با گزارشات همراه با تاخیر در برخی موارد (مانند شرایط مصر و سوریه) یا عدم گزارش دهی کلیت موضوع (همچون بحرین) همراه است. قطر در میان دو قدرت رقیب در منطقه، عربستان سعودی و ایران، واقع شده است، با این حال سایت عربی، به جز گزارشات‌گاه به‌گاه در سایت انگلیسی، تقریبا هیچ موقع از نزاعهای داخلی آنها گزارشی نمی‌دهد.

بی‌توجهی به بحرین
پوشش خبری آنلاین الجزیره عربی از رویدادهای بحرین نمونه‌ای است که در آن سیاست بر روزنامه نگاری پیشی می‌جوید. عربستان سعودی منافع مشخصی در حفظ سلطنت مطلقه سنی در این جزیره دارد و فعالیت‌های شیعی را توطئه‌ای از جانب ایرانیان می‌انگارد. علاوه بر این، قطر، همچون بحرین، عضو شورای همکاری خلیج است. در نتیجه، الجزیره عربی هیچ گزارشی از تحت فشار قرار دادن اپوزیسیون بحرین در هشت مارس منعکس نکرد. هشت مارس روزی بود که اتئلاف برای جمهوریت بحرین خواهان پایان بخشیدن سلطنت مطلقه شد. الجزیره اعتراضات صورت گرفته در نهم، دهم و سیزدهم مارس، روزهای حساسی که منجر به فرستادن نیروی نظامی عربستان سعودی به بحرین شد، را پوشش نداد. در چهارده مارس استقرار نیروهای ریاض پوشش کم رنگی در اخبار صبح گاهی داشت- در واقع، این خبر با تغییر تیتر «نیروهای خلیج در بحرین» اعلام شد – و در طی روز نیز میان اخبار دیگر ماند بدون اینکه مورد توجه بگیرد. علاوه بر این، وقتی قطر نیروهای خودش را بر اساس تعهدات شورای همکاری خلیج افزایش داد، این موضوع به هیچ وجه در الجزیره عربی انعکاس نیافت. نکته باورنکردنی این است که وقتی الجزیره انگلیسی تصاویری از نیروهای سعودی را نشان می‌داد که در حال حرکت به سمت گذرگاه ارتباطی دو پادشاهی هستند، سرخط اخبار الجزیره عربی چنین بود «دولت بحرین دخالت دولتی را نمی‌پذیرد» که اشاره ای داشت به ایران!
در حقیقت، به جای گزارش دهی از ماهیت اصلی اعتراضات دموکراسی خواهانه بحرین، سایت عربی به طور مداوم به بازگویی اختلاف ایران و عربستان بر سر این جزیره می‌پرداخت. سایت عربی این موضوع را با برجسته کردن ارتباطات بحرین با جمهوری اسلامی با این فرض که «توطئه خارجی» در این امیرنشین وجود دارد، و حزب الله از اعتراضات شیعی حمایت می‌کند، مطرح می‌ساخت. به عنوان مثال، در بیست و یکم آوریل، نویسنده‌ای در برنامه یک ساعته در شبکه العالم – شبکه تلویزیونی عربی زبان ایران که از بیروت پخش می‌شود- ظاهر شد که در آن سایر مهمان‌های برنامه نیز از «سکوت مطلق» رسانه‌های عربی در رابطه با سرکوب موجود در بحرین ابزار تاسف کردند. سکوتی که توسط ایران نادیده نگرفته شده بود.

آغاز آهسته در سوریه و مصر
وقتی که ناآرامی در سوریه گسترش پیدا کرد، در ابتدا الجزیره عربی هیچ گزارش ارزشمندی که در خور پیشینه این شبکه باشد، احتمالا به علت تمکین از ایران، ارائه نداد. پوشش خبری تلویزیون الجزیره طی اعتراضات اولیه چندان قابل توجه نبود، به طوری که برخی از معترضان در ویدئوهای یوتیوب فریادزنان اعتراض می‌کردند «الجزیره، کجا هستی؟». بی‌شک، با افزایش فشار در سوریه، شبکه و وبسایت الجزیره پوشش خود را به میزانی بیش از گزارش دهی بحرین انجام داد. با این حال، این گزارش دهی هیچ وقت در سطح الجزیره انگلیسی نبود که تفاسیر امیدوارکننده‌ای همچون «باد تغییرات به سوریه رسید»، «فریب بشار اسد» و «انقلاب پیش رو در سوریه؟» را مطرح می‌کرد.
یکی از فعالین برجسته سوریه‌ای چنین اظهار داشت که اگر چه او مرتبا در تلویزیون الجزیره انگلیسی حضور پیدا می‌کند، او و سایر دگراندیشان شناخته شده سوری که در تبعید هستند هیچ وقت در شبکه تلویزیون عربی الجزیره حاضر نشده‌اند. این موضوع در محتوی وبسایت هم انعکاس دارد: در واقع‌‌ در همان هشت آوریل که در سوریه «روز خشم» اعلام شد، الجزیره انگلیسی گزارش داد که «اعتراضات جدید در سوریه در جریان است»، و به تعدادی کشته در استان درعا نیز اشاره داشت. در مقابل، سایت عربی تنها به افشاگری کم اهمیتی از ظلم بلندمدت بشار اسد در قبال اقلیت کرد می‌پرداخت.
حتی وقتی که انقلاب مصر در بیست و پنجم ژانویه آغاز شد، الجزیره عربی با شروعی آهسته و ملایم به گزارش دهی پرداخت، که بسیاری از حوادث روز را شامل نمی‌شد و بسیاری از مصریان را عصبانی و درمانده گذاشت. برخی این تاخیر را به دیدار گذشته رئیس جمهور سابق حسنی مبارک از قطر در سال ۲۰۱۰ و سازش‌های صورت گرفته پشت درهای بسته نسبت می‌دهند. برخی دیگر معتقد بودند الجزیره نمی خواست پوشش “اسناد فلسطین” تحت تاثیر قرار بگیرد. دلیل این موضوع هر چه باشد، یقینا منافع سیاسی در روزهای آغازین و بااهمیت اعتراضات مصر بر نقش رسانه ای پیشی گرفت. نتیجه محتمل این امر طبق نظرسنجی تلفنی‌ای که در قاهره و اسکندریه در آن زمان صورت گرفت و بعد‌ها نتیجه‌اش توسط شبکه دولتی سخن پراکنی ایالت متحده اعلام شد حاکی از آن است که بینندگان الجزیره از مصر طی انقلاب مصر کمتر از العربیه یا الحریه بوده است.

استراتژی گزارش دهی بیش از حد
الجزیره آنلاین عربی درصدد گزارش دهی بیش از حد ار وقایع یمن و لیبی، کشورهایی که روابط خوبی با قطر ندارند، بود احتمالا برای اینکه از این طریق از بار حساسیت سیاسی برخی اخبار همچون اعتراضات بحرین بکاهد. در حقیقت پوشش خبری لحظه به لحظه ازحوادث لیبی و یمن استاندارد روزنامه نگارانه‌ای را نشان داد که در رابطه با سایر رویدادهای منطقه اتفاق نیفتاده بود. به عنوان مثال، در مقایسه با گزارش کمتر از حد اعتراضات سوریه در هشتم آوریل که پیش‌تر به آن اشاره شد، الجزیره عربی برنامه‌ای با عنوان «هشدار فاجعه در مصراته» پخش کرد که چهار بخش آن به نظام قذافی، و سه بخش دیگر آن به تنازع قدرت در یمن اختصاص داشت.

هوشیاری درباره دوگانگی
در کل، گرچه این رویکرد ممکن است عجیب به نظر رسد اما الجزیره عربی اخبار فوری دارای اهمیت را بر اساس منافع قطر تنظیم می‌کند. از اینرو، بیننده آمریکایی باید این موضوع را درک کند که اخبار و نقطه نظرات منتشر شده در وب سایت شبکه‌های انگلیسی اغلب در سایت عربی ظاهر نمی‌شوند، تفاوتی که اکثرا در پوشش خبری هم منعکس می‌شود. متاسفانه، دوپارگی انگلیسی/عربی الجزیره تضمین می کند که چنین اختلاف واضحی هیچ وقت در کنار هم قرار نمی‌گیرند و بنابراین مشاهده نمی شود. تا وقتی که این رویه ادامه دارد، الجزیره نباید به عنوان اصلاح طلب واقعی یا پیش برنده دموکراسی به همگان معرفی شود.

دیوید پولاک عضو ارشد واشنگتن اینستیتو است که به مسائل سیاسی کشورهای خاورمیانه می‌پردازد. پولاک از اندرو انگل به خاطر کمک‌های ارزشمندش در این تحقیق تشکر می‌کند.

اصل مقاله به زبان انگلیسی را در اینجا می یابید.

الجزیره: یک سازمان، دو پیام, ۴٫۰ out of 5 based on 4 ratings
کلیدواژه ها

نظرات شما

 

نظر شما چیست؟