امین ریاحی

شرحی بر آراء آیزایا برلین: یادداشتِ پایانی

♦ امین ریاحی | جمعه, ۶م اردیبهشت, ۱۳۹۲

امتیاز بدهید
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/5 (0 votes cast)

کارل مارکس

برلین کتاب کارل مارکس را در سال ۱۹۳۲ به سفارش ال. فیشر٬ ویراستار یک مجموعه کتب مردم‌پسند برای خوانندگان عادی نوشته است[۱]٬ (این کتاب هم مثل اغلب آثار دیگر برلین سفارشی است٬ حتی آشنایی عمیق برلین با ویکو نیز که مرتب از او یاد می‌کند پس از قبول سفارش یک سخنرانی در ایتالیا روی داده است)٬ یعنی زمانی که برلین تنها ۲۴ سال داشته است و آرای خود را پیرامون تضاد خیرها٬ پلورالیسم٬ آزادی مثبت و منفی تدوین نکرده است. مارکس اثر برجسته‌ای نیست٬ هامان برلین یا شرحی که او بر ژوزف دومستر می‌نویسد درخشان است٬ حتی در مقام توصیف نیز فارغ از انتقادات و موشکافی‌هایش٬ خواننده را به وجود می‌آورد. اما مارکس یک کار معمولی است. قرار گرفتن دو نام بزرگ چپ و راست در کنار یک‌دیگر و شرح احوالات و اندیشه‌های کارل مارکس به دست یکی از بهترین متخصصان تاریخ اندیشه در سوی مخالف هر ذهن کنجکاوی را به خواندن این کتاب ترغیب می‌کند. از یک سو مارکس که بنیان آگاهی انسان را بر رابطه‌اش با ابزار تولید می‌داند و تاریخ را به نبرد طبقاتی فرومی‌کاهد و از دیگر سو برلین که اصرار دارد از اصل قرار دادن هر ارزشی بپرهیزد و حتی از پیش‌بینی قرن بیست و یکم نیز سر باز می‌زند٬ در یک سو مارکس که آزادی بورژوایی را تجملی می‌بیند که هر کس توانایی دست‌یابی به آن را ندارد و در سوی دیگر برلین که آزادی را از شرایط آن جدا می‌کند و تفسیر آزادی را به مثابه الزام به خیر آزادی‌کشی می‌داند٬ در یک طرف مارکس که به نوعی ماتریالیسم تاریخی را بنیان می‌نهد و در یک طرف برلین که ناگزیری تاریخ را به چالش می‌کشد٬ این سمت مارکس که پیامبرگونه آمدن یوتوپیا را وعده می‌دهد و آن سمت برلین که مژده افول آرمان‌شهرگرایی را در غرب می‌دهد[۲].

اما برلینی که مارکس را می‌نویسد هنوز با برلین پخته چهار مقاله درباره آزادی فاصله بسیار دارد٬ چنان‌که خود او در جایی گفته بود از این‌که می‌بینم این کتاب هنوز نایاب نشده تعجب می‌کنم. کتاب کارل مارکس در مجموع برای کسی مناسب است که بخواهد کلیت منسجمی را از مارکس٬ آثار٬ سیر اندیشه و حال و هوای دور و بر او بداند٬ کسی که به غور در مارکس و مارکسیسم علاقه‌مند نیست اما می‌داند که برای کسب هر درک ابتدایی نسبت به تاریخ اندیشه٬ تمدن٬ تجدد و تاریخ معاصر غرب بدون شناخت اولیه از مارکسیسم کاری از پیش نمی‌برد. این کتاب مجموعه‌ای از اطلاعات ضروری و شرح آرای مارکس را در اختیار خواننده گذارده و بسیاری از داده‌ها را طبقه‌بندی می‌کند[۳].

جدول

برای بهتر خواندن آثار برلین دانستن حدود زمانی که هر اندیشمند در آن می‌زیسته٬ یک جریان فکری بزرگ پدید آمده و یا اتفاقی بزرگ در ابعاد تمدنی رخ داده به کار می‌آید. در ذهن داشتن حدود کلی جدول زیر درک اتفاقات و تاثیر و تاثر‌ آن‌ها را برای خواننده آسان‌تر می‌کند. دانستن این‌که جنبش رومانتیسم هم‌زمان با انقلاب کبیر پا به میدان می‌گذارد و تا سلسله قیام‌های ۱۸۴۸ با قدرت پیش می‌رود٬ یا زمانی که کوندورسه از برابری انسان‌ها سخن می‌گفت٬ هولباخ و کانت سکنه چند قاره را از نژاد پست‌تر می‌دانستند[۴]٬ یا چند سال بعد از این‌که فیشته خطابه‌هایش را در ثنای ملت آلمان می‌خواند٬ مارکس آلمانی از این شهر به آن شهر اروپا می‌رفته و به سازمان‌دهی انترناسیونال می‌پرداخته است به فهم بهتر برلین کمک می‌کند٬ چرا که او مدام از تاثیری که یک متفکر از متفکر دیگر٬ یا یک جریان از جریان دیگر گرفته سخن می‌گوید و به مقایسه یا توضیح آن‌ها می‌پردازد. نام‌هایی که در این جدول آمده از عناوینی است که به دفعات در آثار برلین تکرار می‌شوند.

ماکیاولی

ایتالیا

۱۴۶۹ – ۱۵۲۷

انتشار اعلامیه ۹۵ ماده‌ای لوتر

آلمان

۱۵۱۷

هابز

انگلیس

۱۵۸۸ – ۱۶۷۹

دکارت

فرانسه

۱۵۹۶ – ۱۶۵۰

جان لاک

انگلیس

۱۶۳۲ – ۱۷۰۴

جنگ‌های سی‌ساله

اروپا

۱۶۱۸ – ۱۶۴۸

نیوتون

انگلیس

۱۶۴۳- ۱۷۲۷

ویکو

ایتالیا

۱۶۶۸ – ۱۷۴۴

پتر کبیر

روسیه

۱۶۷۲ – ۱۷۲۵

انقلاب شکوهمند

انگلیس

۱۶۸۸

ولتر

فرانسه

۱۶۹۴ – ۱۷۸۸

روسو

فرانسه

۱۷۱۲ – ۱۷۷۸

فریدریش کبیر

آلمان

۱۷۱۲ – ۱۷۸۶

دیدرو (از اصحاب دایرة‌المعارف)

فرانسه

۱۷۱۳ – ۱۷۸۴

کانت

آلمان

۱۷۲۴ – ۱۸۰۴

کاترین کبیر

روسیه

۱۷۲۹ – ۱۷۹۶

ادموند برک

ایرلند

۱۷۲۹ – ۱۷۹۷

هامان

آلمان

۱۷۳۰ – ۱۷۸۸

جنبش رومانتیسم

از آلمان

اواخر قرن هجده تا اواسط قرن نوزده

هردر

آلمان

۱۷۴۴ – ۱۸۰۳

ژوزف دو مستر

شامبری (فرانسه)

۱۷۵۳ – ۱۸۲۱

شیلر

آلمان

۱۷۵۹ – ۱۸۰۵

فیشته

آلمان

۱۷۶۲ – ۱۸۱۴

اختراع ماشین بخار جیمز وات

انگلستان

۱۷۶۴

فریدریش شلینگ

آلمان

۱۷۷۵ – ۱۸۵۴

هگل

آلمان

۱۷۷۰ – ۱۸۳۱

انتشار اعلامیه استقلال

آمریکا

۱۷۷۶

انقلاب کبیر

فرانسه

۱۷۸۹

هرتسن

روسیه

۱۸۱۲ – ۱۸۷۰

تولستوی

روسیه

۱۸۲۸ – ۱۹۱۰


[۱] در جست و جوی آزادی٬ ص ۲۶

[۲] افول اندیشه‌های آرمان‌گرایانه در غرب نام یکی از مقاله‌های برلین است که در کتاب سرشت تلخ بشر آمده است

[۳] آثار برلین در حوزه مارکسیسم به این کتاب محدود نیست٬ پدر مارکسیسم روسی (پلخانف – ترجمه عزت‌الله فولادوند)٬ یا هنر روسیه در دوره استالین (ترجمه رضا رضایی) و مقالات و کتب دیگری هستند که در آن‌ها به طور مستقیم یا غیرمستقیم به مارکسیسم یا شوروی می‌پردازد و روس‌تبار بودن برلین و یک دوره کوتاه زندگی در شوروی در دوران استالین به غنای آن‌ها افزوده است.

[۴] مجوس شمال٬ ص ۵۰


نظرات شما

 

نظر شما چیست؟